van spiermens tot netwerkmens

Wanneer we naar de geschiedenis van de mensheid kijken, valt op dat menselijke samenlevingen zich in een aantal grote fasen hebben ontwikkeld. Iedere fase bracht niet alleen nieuwe technologieën voort, maar veranderde ook fundamenteel hoe mensen leefden, samenwerkten en zichzelf organiseerden.

De eerste grote fase was die van de nomadische mens. Kleine groepen jagers-verzamelaars trokken rond in een directe afhankelijkheid van natuur en klimaat. Het menselijk bestaan draaide vrijwel volledig om fysieke overleving. Hersenen waren, zoals bij alle dieren, in essentie ondersteunend aan het lichaam: bedoeld om voedsel te vinden, gevaar te vermijden en voortplanting veilig te stellen.

Daarna volgde de landbouwfase. Mensen vestigden zich permanent omdat dat betere overlevingskansen bood dan rond te blijven trekken en ontwikkelden daarmee bezit, religie, hiërarchie en uiteindelijk steden en staten. Per gebied of regio ontstonden lokale culturen, talen, religies, die mensen binnen de eigen regio sterk met elkaar verbonden. De samenlevingen werden stabieler maar ook sterker georganiseerd rond territorium, macht en fysieke productie. Hiermee werd tevens het fundament gelegd voor de “bevroren structuren van de natiestaten”: grote nationale “ijsblokken” waarin mensen grotendeels binnen hun eigen land, taal en cultuur functioneerden. Juist door die lokale culturen, religies, talen, werd de basis gelegd voor onderlinge regionale oorlogen. 

Met de industriële revolutie ontstonden vervolgens de moderne natiestaten. Fabrieken, massaproductie en bureaucratie bepaalden het maatschappelijke model. Mensen werden overwegend georganiseerd binnen nationale economieën, nationale identiteiten en vaste structuren. Wel ontstonden de eerste grote multinationals, die wereldwijd zaken deden en daarmee “ontsnapten” aan de meer rigide natiestaat structuren en tegelijkertijd een meer internationale cultuur opbouwden bij hun medewerkers.

Vandaag bevinden we ons midden in een nieuwe faseovergang: de overgang naar de digitale samenleving. Dankzij internet, smartphones, sociale media en kunstmatige intelligentie raken mensen wereldwijd permanent met elkaar verbonden. Werk, kennis, creativiteit en samenwerking worden steeds minder gebonden aan fysieke locatie of nationale grenzen. De mensheid ontwikkelt langzaam een mondiale netwerklaag bovenop de klassieke natiestaten.

Daarmee verandert mogelijk ook de rol van de mens zelf, alsook zijn beeld over de werkelijkheid om hem heen. Gedurende miljoenen jaren dienden onze hersenen primair om het lichaam in stand te houden. Maar in de digitale samenleving lijkt deze verhouding langzaam om te keren. Steeds meer menselijke activiteit draait niet langer om fysieke overleving, maar om informatie, kennis, creativiteit, communicatie en cognitieve samenwerking. Het lichaam wordt steeds meer ondersteunend aan het functioneren van het brein.

De moderne mens leeft daardoor in twee werelden tegelijk: fysiek lokaal, naast cognitief mondiaal. Een individu kan meerdere identiteiten krijgen: tegelijkertijd Nederlander zijn, programmeur, natuurliefhebber, kunstenaar, gamer of klimaatactivist. Mensen organiseren zich steeds minder uitsluitend via geografie en steeds meer via kennisgebieden, interesses en digitale netwerken. Daarmee beleven we niet zomaar een technologische verandering, maar een nieuwe fase in de evolutie van menselijke organisatie. Een overgang van de industriële mens naar de netwerkmens. Een overgang van natiestaten, naar netwerkverbanden van kennis op wereldniveau.

Door politici wordt inmiddels vaak geroepen dat we afstand moeten nemen van globalisering en dat de wereld opnieuw verdeeld zou moeten worden in een aantal dominante geopolitieke regio’s rond grootmachten als China, Rusland, Europa en de Verenigde Staten. Maar feitelijk is dat ouderwets denken. De samenwerkingsverbanden tussen wetenschappers, tal van sociale groepen, bedrijven die wereldwijd expertise werven, kunstenaars, zijn inmiddels geglobaliseerd. Die verbanden zijn niet meer door politici terug te brengen tot de klassieke regio verbanden. Het zal eenvoudigweg niet meer geaccepteerd worden.  De mensheid verschuift van territoriale industriële structuren naar mondiale cognitieve netwerkstructuren.

De grote vraag van de komende decennia is daarmee niet alleen welke technologieën we ontwikkelen en hoe beheersen we die, maar vooral welke nieuwe vormen van samenwerking worden wereldwijd ontwikkeld,  welke staatsvormen voldoen aan de vraag naar meer mondiale samenwerking op allerlei gebied, hoe verschuift soevereiniteit op allerlei gebieden van natiestaten naar mondiale structuren. Maar ook: hoe ontwikkelt het menselijk brein zich van een lokaal georiënteerde overlevingsnatuur, naar een mens met verantwoordlijkheidsdenken voor de aarde als geheel? 

De samenleving wordt vloeibaar. Dat proces is naar grote waarschijnlijkheid onomkeerbaar. De grote uitdaging van de komende decennia wordt daarom niet primair de (beheersing van) technologische innovatie, maar vooral de ontwikkeling van nieuwe mondiale vormen van samenwerking en verantwoordelijkheid. Op dit moment zien we het vastlopen van democratieën door te veel bureaucratie, maar ook de omslag van met name supermachten naar meer autocratische bestuursvormen. Beide bestuursvormen, alsook die van de Verenigde Naties en daarmee samenhangende instituties, behoeven veranderingen teneinde onze kwetsbare planeet en de mensheid in stabiele, duurzaam en verantwoord vaarwater te brengen. 

Met onderlinge oorlogen lossen we helemaal niets op. In tegendeel. Behalve dat het veel leed veroorzaakt, verziekt het de verhoudingen en gaat het ten koste van de natuur en een gezond klimaat. Maar wellicht moeten we door deze huidige fase van afbraak heen om meer massaal  iedereen de ogen te openen dat het zo niet langer door kan gaan. Het beste lijkt het te zijn om daarom de huidige fase van afbraak en verwarring als leerfase te beschouwen, waardoor hopelijk een nieuwe generatie van leiders naar voren treedt, die meer gevoel heeft voor hoe de mensheid zijn volgende fase van ontwikkeling in moet treden.