Wat ging vooraf aan het niets?

Artikel 1 van de reeks: Op zoek naar de grondslagen van de werkelijkheid.

Wanneer wij proberen na te denken over het begin van de werkelijkheid, lopen wij vrijwel onmiddellijk vast in taal. Onze woorden zijn immers ontstaan binnen een bestaande wereld van ruimte, tijd, materie en causaliteit. Begrippen als ontstaan, beweging, verandering of proces veronderstellen reeds dat er tijd bestaat waarin iets kan gebeuren.

Zodra wij spreken over “ervoor” of “het begin”, sluipt tijd ongemerkt alweer binnen. Dat maakt het buitengewoon moeilijk om met bestaande taal iets te beschrijven dat mogelijk voorafgaat aan ruimte, tijd en materie zelf.

Misschien ligt het probleem zelfs dieper. Taal draagt automatisch de structuur van onze werkelijkheid in zich mee. De vraag is dan nadrukkelijk: hoe kun je ooit in woorden vangen wat zich heeft voorgedaan in de pre-werkelijkheid, de fase voordat materie, ruimte of tijd bestonden? En als woorden tekortschieten, zou die pre-werkelijkheid misschien beter benaderd kunnen worden via een wiskundige taal?

Een andere vraag blijft intrigeren. Er moet een beginsituatie zijn geweest vóór de periode die als oerknal wordt weergegeven. Ook in die beginsituatie — wellicht een toestand waarin er nog “niets” was — moeten de principes die later als natuurwetten verschijnen reeds impliciet aanwezig zijn geweest, ook al hadden deze ordeningsprincipes zich nog niet expliciet gemanifesteerd.

Wellicht moet daarom “niets” anders worden opgevat. Niet als totale afwezigheid, maar als een volledig ononderscheiden toestand waarin nog geen ruimte, tijd, materie of processen bestaan, maar mogelijk wel een inherente potentie tot orde en structuur. Daarmee ontstaat een volgende vraag. Waarom zou uit zo’n potentiële toestand überhaupt ooit orde of structuur kunnen ontstaan? Waarom zou er überhaupt onderscheid ontstaan tussen plus en min, hoog en laag, samenhang en verschil?

Misschien ligt de mogelijkheid tot orde reeds besloten in de diepste structuur van de werkelijkheid zelf. Niet in de vorm van materie of energie, en ook niet als expliciete natuurwetten in de vorm van formules, maar als een fundamentele mogelijkheid tot samenhang, onderscheid en structuurvorming. Hier raakt deze gedachte aan het denken van Spinoza, die aangaf dat God zich niet buiten de mens bevond, maar juist “in” alles aanwezig was.

Ook hier schiet taal opnieuw tekort. Want zodra wij spreken over “altijd bestaande natuurwetten”, lijkt het alsof ruimte en tijd reeds aanwezig zijn. Misschien is het daarom beter om niet te spreken over bestaande natuurwetten, maar over een immaterieel ordebeginsel: een inherente mogelijkheid dat werkelijkheid zich relationeel kan organiseren.

Dat ordebeginsel bevindt zich niet ergens. “Ergens” veronderstelt immers al ruimte. Het moet eerder worden opgevat als een fundamentele mogelijkheid tot samenhang en structuurvorming. Niet als een bovennatuurlijke intelligentie, maar als een diepere potentiële orde die nog niet materieel gemanifesteerd is.

In die zin zou materiële werkelijkheid niet het begin van orde zijn, maar juist een latere manifestatie van ordeningsprincipes die altijd en overal aanwezig zijn. Misschien raken natuurkunde en filosofie elkaar precies op dit punt. Niet in het geven van definitieve antwoorden, maar in het besef dat wij proberen te spreken over een werkelijkheid die mogelijk voorafgaat aan de categorieën waarin ons denken en onze taal zelf zijn ontstaan.

Misschien vormen de ordeningsprincipes van de natuur wel het absolute beginpunt. Een beginpunt voordat er tijd, ruimte, materie, straling of wat dan ook was. Misschien vormden juist die ordeningsprincipes de voorwaarden waaronder het eerste ‘iets’ uit ‘niets’ kon ontstaan.

De vervolgvraag is dan of wij de voorwaarden kunnen vinden waaronder deze ordeningsprincipes aanleiding kunnen geven tot het ontstaan van het eerste ‘iets’. Wat is het eerste structurele onderscheid waardoor een proces van wording mogelijk wordt?